नेपालीको पहिचान झल्काउने खुकुरी व्यवसाय लोप हुँदै गएको छ । युवाहरू विदेश पलायन हुनु र खुकुरी तयार गर्नका लागि चाहिने छाला, कोइला, काठ, भैंसी, चौरीको सिङ्गहरू पाउन कठिन हुँदै गएपछि यो व्यवसाय लोप हुने अवस्थामा पुगेको सम्बन्धित व्यवसायीहरूले बताएका छन् ।
नेपालीको राष्ट्रिय हतियार खुकुरी हो । खुकुरी बनाउने पेसामा विशेषगरी विश्वकर्मा र सुनार जातिको बाहुल्यता रहेको छ । विशेष जाति र पेसासँग सम्बन्धित भए पनि यसले ऐतिहासिक महत्व बोकेको छ भने नेपाललाई विश्वभरि चिनाउन यो सफल पनि भएको छ ।
केही दशकअघिसम्म गाउँ डुल्दै बिक्री गरिने गरेका खुकुरीहरू हाल आएर निर्यात त हुने गरेका छन् तर यसलाई बनाउन आवश्यक पर्ने परम्परागत जनशक्ति तथा कच्चा पदार्थको अभावमा गर्दा यो व्यवसय गम्भीर संकटमा परेको हो । खुकुरी निर्यात विगतमा भन्दा बढेको भए पनि खुकुरी तयारी गर्ने पेसाबाट मानिसहरू पलायन हुन थालेपछि निर्यात घट्न थालेको एक व्यवसायीको अनुभव छ ।
राजधानीको ठमेलमा यसरी तयारी खुकुरी बेच्ने व्यवसायीको बाहुल्यता छ ।
हाल ठमेल क्षेत्रमा करिब १३ जना खुकुुरी व्यवसायीहरू संलग्न छन् । हामीकहाँ खुकुरीलाई तरकारी, मासुु काट्ने र अन्य सामान्य घरायसी काममा प्रयोग गर्ने गरे तापनि विदेशमा भने यसलाई सजावटको रूपमा बढी प्रयोग गर्ने गरिन्छ ।
विगत एकदशकदेखि खुकुरी व्यवसाय सञ्चालन गर्दै आएका ब्रिटिस गोर्खा हाउसका पे्रम सुनारका अनुसार उपत्यकामा निर्माण हुने खुकुरीहरू महँगो हुँदै गएकाले उनले धरानबाट ल्याउने गरेको बताए ।
पर्यटन वर्ष–२०११ को सुरुवातसँगै ठमेल, वसन्तपुर, पाटनलगायतका क्षेत्रमा पसल तथा फुटपातमा खुकुरी तथा थान्का राखेर हिउँदे व्यापार गर्ने मानिसको भीड बढेको छ ।
सुनारका अनुसार उनको पसलमा विभिन्न २२ प्रकारका खुकुरी उपलब्ध छन् । भोजपुरे, चैनपुरे, चितलाने, पानवालङ लगायतका खुकुरीहरूको माग बिक्री हुने गरेको उनले बताए । परम्परागत पेसालाई निरन्तरता दिँदै आएका उनी आफैंले धरानमा खुकुुरी फ्याक्ट्रि खोलेको बताए । सुरुमा धरानका गाउँ–गाउँ डुलेर व्यापार गर्दै हिँड्ने उनी एकजना साथीको सल्लाहले ठमेलमा पसल सुरु गरेको बताए ।
कच्चा पदार्थ महँगो हुँदै गएकाले पछिल्लो वर्षको तुलनामा मूल्य दुई गुणाले बढ्ेको छ तर माग भने घट्दै गएको छ, सुनारले भने । बजार हिस्साको ९० प्रतिशत विदेशी पर्यटकले ओगटेको यो व्यापार पर्यटक गाइडका कारण धरापमा पर्दै गएको तथा सुरक्षा अभावका कारण धेरै जनाले फ्याक्ट्रि नै बन्द गरेको बताए । यो व्यवसायबाट राम्रो आम्दानी हुने भएकाले उनले धरानमा न्यू–विश्वकर्मा खुकुरी उद्योग सञ्चालन गरेका भए पनि असुरक्षा बढ्दै गएकाले उनले उद्योग नै बन्द गर्नु परेको बताए ।
उनको पसलमा ग्राहकको माग अनुसारका विभिन्न साइजका खुकुरीहरू उपलब्ध छन् । न्यूनतम ३ सयदेखि अधिकतम १० हजार रुपैयाँका खुकुरीहरू पाइने गरेका छन् । उनको पसलमा विश्वभरिका मानिसहरू आउने गरेता पनि बेलायतका नागरिक बढी आउने गरेको उनले बताए ।
उनी थोक तथा खुद्रा व्यापारी पनि हुन् । ग्राहकको मागअनुसार उनले युरोप, अमेरिका, सिंगापुर, अष्ट्रेलिया, चीन र भारतलगायतका देशमा निर्यात गर्ने गरको बताए । उनका अनुसार, “उपत्यकाभित्र उत्पादन गरेका खुकुरीहरू धरानको तुलनामा ३० देखि ३५ प्रतिशत महँगो पर्छ ।”
विगत २० वर्षदेखि वसन्तपुर परिसरमा फुटपातमा व्यापार गर्दै आएका राजकुमार शाहीका अनुसार उनको पसलमा विदेशीभन्दा स्वदेशी ग्राहकहरू बढी आउने गरेका छन् । पर्यटकको भरमा चल्ने गरेको यो व्यवसाय हाल दिन प्रतिदिन घट्दै गएको छ उनले भने । घुम्न आउने स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरू गाइडले रोजेको पसलबाट सामग्री खरिद गर्ने भएकाले गाइडहरूले नै पसल राखेर बेच्ने गरेका छन्, जसले गर्दा फुटपातका व्यापार सुकेको छ भने विदेशी पर्यटकहरू महँगा खुकुरी खरिद गर्न बाध्य भएका छन्,” उनले भने ।
व्यापारी शाहीका अनुसार सिल स्वाँ युवा क्लबले सञ्चालन गर्दै आएका १ सय ८ वटा फुटपात पसलमा ग्राहकहरू आउन छाडेकाले हाल ७५ जनामात्र छन् । गत वर्षको तुलनामा माग आधाले घटेको छ ।
नेपाललगायत बाह्य देशमा पनि खुकुुरीको माग अत्याधिक बढ्दै गएकाले उनले यो व्यवसाय अंगालेको बताए । उनले बेलायत, जर्मन, फ्रान्स, इटाली, स्पेनलगायतका देशमा खुकुरी निर्यात गर्दै आएका छन् ।
उनको पसलमा २ सय ५० देखि ३ हजार ५ सय रुपैयाँका विभिन्न किसिमका खुकुरीहरू पाइने गरेका छन् । काठमाडौंमा उत्पादन गरिएका खुकुरीहरू बिक्री गर्दै आएका उनले भोजपुर खुकुरीहरू सस्ता र आकर्षण भएकाले पूर्वेली खुकुरीहरू बिक्री गर्ने गरेको बताए ।
Posted by: Raju Gurung
